آسیب‌های ورزشی (رباط و مینیسک)
پارگی رباط صلیبی و مینیسک از شایع‌ترین آسیب‌های زانوی ورزشکاران است. در این صفحه می‌خوانید نشانه‌ها چیست، چطور تشخیص داده می‌شود، همه نیاز به عمل ندارند و بعد از آسیب چه باید کرد.
آسیب‌های ورزشی زانو چیست؟
زانو برای ثبات به چند بخش وابسته است. رباط‌ها نوارهای محکمی‌اند که استخوان‌ها را به هم وصل می‌کنند. مینیسک دو پد غضروفی هلالی‌شکل بین استخوان ران و ساق است که ضربه را می‌گیرد و وزن را پخش می‌کند. آسیب این بخش‌ها هنگام ورزش‌های همراه با پرش، چرخش و توقف ناگهانی، مثل فوتبال، بسکتبال، والیبال و اسکی، شایع است.
دو آسیب پرتکرار:
- پارگی رباط صلیبی قدامی (که به اختصار ACL می‌گویند): رباطی که از وسط زانو می‌گذرد و جلوی لغزش ساق به جلو و کنترل چرخش را می‌گیرد. معمولاً بدون برخورد مستقیم و هنگام فرود یا چرخش ناگهانی رخ می‌دهد.
- پارگی مینیسک: ممکن است در ورزش و حین چرخش رخ دهد، یا در سنین بالاتر که مینیسک ضعیف‌تر شده، با یک حرکت ساده مثل بلند شدن از صندلی.
برای چه کسانی است؟
اگر بعد از ضربه یا پیچش زانو این نشانه‌ها را دارید، بهتر است به پزشک مراجعه کنید:
- صدای «تق» یا احساس پاره شدن هنگام آسیب
- ورم زانو (در پارگی رباط اغلب تا حدود ۲۴ ساعت، در مینیسک ممکن است ۲ تا ۳ روز طول بکشد)
- سست شدن زانو یا احساس خالی کردن
- گیر کردن یا قفل شدن زانو
- درد، سفتی و ناتوانی در خم و راست کردن کامل زانو
- درد در امتداد خط مفصل
درد و ورم ممکن است بعد از چند روز کم شود، ولی این به معنای خوب شدن رباط نیست. برگشت زود به ورزش ممکن است ناپایداری و آسیب بیشتر به زانو بدهد.
تشخیص و درمان چگونه است؟
تشخیص. پزشک شرح حال می‌گیرد و زانوی سالم و آسیب‌دیده را مقایسه می‌کند. رادیوگرافی (ایکس‌ری) رباط و مینیسک را نشان نمی‌دهد، ولی می‌تواند شکستگی را رد کند. ام‌آرآی بهترین تصویر را از رباط، مینیسک و غضروف می‌دهد و برای تصمیم‌گیری کمک می‌کند.
درمان بدون جراحی. هر دو آسیب ممکن است بدون عمل مدیریت شوند. در این روش:
- استراحت و کم کردن فعالیت، یخ، بانداژ کشی و بالا نگه داشتن پا
- فیزیوتراپی برای تقویت عضلهٔ جلوی ران و برگرداندن اعتماد به زانو
- در مینیسک، اگر قفل شدن یا ورم زیاد نباشد، بسیاری از پارگی‌ها اول بدون عمل پیگیری می‌شوند
درمان با جراحی. وقتی در نظر گرفته می‌شود که:
- زانو سست است و در فعالیت روزمره یا ورزش خالی می‌کند
- ورزش یا شغل شما پیچش و تغییر جهت زیاد دارد
- آسیب‌های همراه (مثل مینیسک یا غضروف) وجود دارد
- پارگی مینیسک با وجود درمان بدون جراحی علامت می‌دهد یا قفل می‌شود
در رباط صلیبی معمولاً «بازسازی» انجام می‌شود، یعنی رباط تازه‌ای از بافت خودِ بیمار یا بافت اهدایی ساخته می‌شود. دوختن رباط در موارد خاص ممکن است. در مینیسک جراح می‌تواند تکه‌های پاره را بدوزد (ترمیم) یا فقط بخش آسیب‌دیده را بردارد. این کارها اغلب با آرتروسکوپی (دوربین) انجام می‌شود. اینکه کدام روش برای شما مناسب است، تصمیم جراح است.
دوران بهبود
- بعد از ترمیم مینیسک. چون بافت باید جوش بخورد، توانبخشی طولانی‌تر است. در منبع معتبر حدود سه تا شش ماه آمده است.
- بعد از برداشتن بخشی از مینیسک. بهبودی کوتاه‌تر است و در منبع حدود سه تا شش هفته آمده است.
- بعد از بازسازی رباط. مرحلهٔ اول (حدود هفتهٔ اول تا دهم) کنترل ورم، به دست آوردن صاف شدن کامل زانو و فعال کردن عضلهٔ جلوی ران است. بعد قدرت، تعادل و کنترل حرکت با فیزیوتراپی بازسازی می‌شود. بیشتر بیماران در منبع بین شش تا دوازده ماه به ورزش کامل برمی‌گردند.
- شرط برگشت به ورزش. نبود درد و ورم، حرکت کامل، بازگشت قدرت و تعادل. فقط گذشتن زمان کافی نیست.
این بازه‌ها کلی‌اند. برنامهٔ شما را جراح و فیزیوتراپ می‌نویسند.
خطرها
- درمان بدون جراحی. ممکن است زانو سست بماند و در ادامه به بخش‌های دیگر آسیب برسد.
- جراحی رباط. عفونت (در روش آرتروسکوپی خیلی کم)، لختهٔ خون، سفتی زانو، گاهی بی‌حسی کنار برش (که ممکن است ماندگار باشد)، درد جلوی زانو و موارد نادر آسیب عصب یا رگ. در منبع آمده که در درازمدت حدود ۵ تا ۱۰ درصد بیماران ممکن است ناپایداری داشته باشند.
- جراحی مینیسک. عفونت، لخته، سفتی و ورم. ترمیم ممکن است همیشه موفق نشود.
خطر شخصی شما به نوع آسیب، سن و ورزش‌تان بستگی دارد. این را از جراح بپرسید.
چه زمانی تماس بگیرید؟
زودتر به پزشک مراجعه کنید اگر:
- بعد از ضربه نمی‌توانید روی پا بایستید یا زانو قفل شده است
- زانو سریع و زیاد ورم کرده
- بعد از عمل: تب حدود ۳۸ درجه یا بالاتر، قرمزی و ترشح در محل برش، یا درد و ورم تازه در ساق
اگر درد یا ورم پا همراه با تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسهٔ سینه است، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.
برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است؛ دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.
پرسش‌های پرتکرار
بعد از پارگی رباط صلیبی حتماً باید عمل کنم؟
نه همیشه. بعضی بیماران، به‌ویژه کسانی که پیچش و تغییر جهت‌های ناگهانی ندارند و زانویشان در زندگی روزمره سست نیست، با فیزیوتراپی و تقویت عضلات هم کار می‌کنند. در منابع آمده که درمان بدون جراحی همیشه یک گزینه است. تصمیم به سن، فعالیت، شغل و آسیب‌های همراه بستگی دارد و با جراح گرفته می‌شود.
اگر پارگی را درمان نکنم چه می‌شود؟
اگر زانو سست باشد و فعالیت‌های پیچشی ادامه پیدا کند، ممکن است به مینیسک و غضروف و رباط‌های دیگر آسیب بیشتر برسد. برای همین بهتر است بعد از آسیب سریع معاینه شوید.
کی می‌توانم به ورزش برگردم؟
بستگی به نوع آسیب و درمان دارد. بعد از بازسازی رباط، در منبع معتبر بیشتر بیماران بین شش تا دوازده ماه به ورزش کامل برمی‌گردند. شرط برگشت، نبود درد و ورم، حرکت کامل زانو و بازگشت قدرت و تعادل است، نه فقط گذشتن زمان. پزشک و فیزیوتراپ تأیید می‌کنند.
پارگی مینیسک خودش خوب می‌شود؟
بستگی به محل پارگی دارد. بخش بیرونی مینیسک خون‌رسانی خوبی دارد و ممکن است خودش ترمیم شود یا بتوان آن را دوخت. بخش داخلی خون‌رسانی کمی دارد و پارگی علامت‌دارِ آن معمولاً خودش جوش نمی‌خورد. پزشک بعد از معاینه و ام‌آرآی توضیح می‌دهد.
بعد از آسیب تا رسیدن به پزشک چه کنم؟
استراحت، یخ (حدود ۲۰ دقیقه هر بار، با پارچه روی پوست)، بانداژ کشی ملایم و بالا نگه داشتن پا معمولاً کمک می‌کند. اگر نمی‌توانید روی پا بایستید یا زانو قفل شده، زودتر به پزشک مراجعه کنید.