تعویض مفصل زانو

تعویض مفصل زانو چیست؟

زانو جایی است که استخوان ران و استخوان ساق به هم می‌رسند. سطح این دو استخوان را لایه‌ای صاف و لغزنده به نام غضروف پوشانده است. غضروف کمک می‌کند زانو بی‌درد و روان خم و راست شود. با گذشت سال‌ها، یا بعد از آسیب، غضروف ساییده می‌شود. به این حالت آرتروز می‌گویند. وقتی غضروف کم شود، استخوان‌ها روی هم می‌سایند و زانو درد می‌گیرد، ورم می‌کند و سفت می‌شود.

در تعویض مفصل زانو (که به آن «آرتروپلاستی» یا گاهی «پروتز زانو» هم می‌گویند) جراح سطح آسیب‌دیدهٔ استخوان‌ها را برمی‌دارد و به جایش قطعه‌های مصنوعی از جنس فلز و پلاستیک می‌گذارد. هدف این است که درد کم شود و زانو دوباره روان‌تر حرکت کند.

گاهی فقط بخشی از زانو آسیب دیده است و جراح فقط همان بخش را عوض می‌کند. به این کار «تعویض نسبی» می‌گویند. اینکه کدام نوع برای شما مناسب است، تصمیم پزشک است.

برای چه کسانی است؟

پزشک ممکن است تعویض مفصل را در این موارد مطرح کند:

• درد یا سفتی شدید زانو که راه رفتن، بالا رفتن از پله یا بلند شدن از صندلی را سخت کرده است
• درد در حال استراحت یا شب‌ها
• ورمی که با استراحت و درمان‌های دیگر خوب نمی‌شود
• کج شدن زانو به داخل یا به بیرون
• بی‌اثر ماندن درمان‌های بدون جراحی

سن یا وزن مشخصی برای عمل تعیین نشده است. تصمیم بیشتر بر پایهٔ شدت درد و میزان ناتوانی گرفته می‌شود. بیشتر بیماران در منابع پزشکی بین ۵۰ تا ۸۰ سال هستند، ولی هر بیمار جداگانه ارزیابی می‌شود.

برای تصمیم‌گیری، پزشک شرح حال می‌گیرد، زانو را معاینه می‌کند و عکس رادیوگرافی (ایکس‌ری) می‌خواهد. گاهی آزمایش خون یا ام‌آرآی هم لازم می‌شود. اینکه عمل برای شما لازم است یا نه، فقط پزشک پس از معاینه می‌گوید.

عمل چگونه انجام می‌شود؟

پیش از عمل با تیم بیهوشی صحبت می‌کنید. بیهوشی ممکن است عمومی باشد (در خواب هستید) یا بی‌حسی نیمه‌تنه (از کمر به پایین بی‌حس می‌شوید و بیدار می‌مانید یا سبک خواب هستید). نوع آن را پزشک بیهوشی با شما تعیین می‌کند.

مراحل کلی عمل این‌هاست:

1. جراح غضروف آسیب‌دیده و مقدار کمی از استخوان زیر آن را از سر استخوان ران و استخوان ساق برمی‌دارد.
2. قطعه‌های فلزی را روی استخوان می‌گذارد. این قطعه‌ها یا با سیمان مخصوص استخوان محکم می‌شوند یا طوری جا می‌روند که استخوان به مرور به آن‌ها بچسبد.
3. گاهی پشت کشکک (استخوان کوچک جلوی زانو) هم با یک قطعهٔ پلاستیکی پوشانده می‌شود. بعضی جراح‌ها این کار را نمی‌کنند.
4. بین قطعه‌های فلزی یک لایهٔ پلاستیکی می‌گذارند تا روی هم روان بلغزند.

در منابع پزشکی زمان عمل معمولاً یک تا دو ساعت ذکر شده است. روش و ابزار دقیق، مثل نوع پروتز یا شیوهٔ عمل، را جراح بر اساس وضعیت شما انتخاب می‌کند و باید پیش از عمل از خود او بپرسید.

دوران بعد از عمل

• بیمارستان. بعضی بیماران همان روز مرخص می‌شوند و بعضی چند روز می‌مانند. در منابع معمولاً «یک تا چهار روز» آمده است. فیزیوتراپی اغلب چند ساعت پس از عمل شروع می‌شود.
• پیشگیری از لخته. پس از عمل خطر لختهٔ خون در رگ‌های پا بیشتر است. حرکت دادن مچ پا و راه رفتن زود، جوراب یا چکمهٔ فشاری و گاهی داروی ضدانعقاد برای پیشگیری به کار می‌رود. نوع و مدت آن را پزشک مشخص می‌کند.
• ورزش در خانه. حرکت‌های خم و راست کردن زانو و تقویت عضلات ران، پایهٔ بهبود هستند. حرکت‌ها را فیزیوتراپ یا جراح به شما یاد می‌دهد.
• بخیه. باز کردن بخیه یا کلیپس‌ها معمولاً حدود ده روز تا چند هفته بعد است. زخم تا بسته شدن کامل باید خشک بماند.
• کار روزمره. در منابع، برگشت به بیشتر کارهای روزمره بین سه تا شش هفته آمده است. رانندگی بسته به منبع حدود چهار تا شش هفته بعد است و حتماً باید پزشک تأیید کند. برگشت به کار به نوع کارتان بستگی دارد و در یک منبع بین شش تا دوازده هفته نوشته شده است.
• بهبود کامل. تا بهبود کامل ممکن است چند ماه یا بیشتر طول بکشد. کمی درد هنگام فعالیت و شب‌ها تا چند هفته طبیعی است. ورم هم ممکن است ماه‌ها باقی بماند.

این زمان‌ها فقط بازه‌های کلی‌اند. سرعت بهبود هر بیمار فرق می‌کند و باید از پزشک خودتان بپرسید.

خطرها

بیشتر بیماران دچار عارضهٔ جدی نمی‌شوند. با این حال هر عمل جراحی خطر دارد. مهم‌ترین‌ها:

• عفونت. ممکن است در زخم یا عمیق‌تر و دور پروتز رخ دهد، حتی سال‌ها بعد. در منبع آمریکایی، عفونت‌های جدی مفصل در کمتر از ۲ درصد بیماران گزارش شده است. عفونت سطحی با درمان خوب می‌شود. عفونت عمیق ممکن است به عمل دوباره نیاز داشته باشد.
• لختهٔ خون در پا. لخته ممکن است به ریه برود (آمبولی ریه) که خطرناک است. برای همین پیشگیری و آگاهی از نشانه‌ها مهم است.
• سفتی زانو. بافت جوشگاه گاهی حرکت را محدود می‌کند. فیزیوتراپی و گاهی درمان‌های دیگر کمک می‌کند.
• ساییدگی یا شل شدن قطعه‌ها. با گذشت سال‌ها ممکن است پروتز بساید یا شل شود.
• آسیب به عصب یا رگ، و درد ماندگار. کم‌پیش می‌آید.

بیماری‌های مزمن مثل دیابت یا بیماری قلبی می‌توانند خطر را بیشتر کنند. خطر شخصی شما را فقط پزشک پس از بررسی پرونده‌تان می‌تواند بگوید.

چه زمانی تماس بگیرید؟

با پزشک یا مرکز درمان زود تماس بگیرید اگر:

• تب حدود ۳۸ درجه یا بالاتر، لرز یا احساس گرما و سرما دارید
• اطراف زخم قرمز، داغ، دردناک یا متورم‌تر شده یا ترشح و چرک دارد
• درد زانو در استراحت هم بیشتر می‌شود
• درد گرفتگی‌مانند یا حساسیت در ساق، یا ورم تازه یا بدتر شونده در ساق، مچ یا پا دارید

اگر ورم یا درد پا همراه با تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسهٔ سینه است، ممکن است لخته به ریه رسیده باشد. این وضعیت اورژانسی است. با ۱۱۵ تماس بگیرید یا فوراً به اورژانس بروید و خودتان رانندگی نکنید.

برنامهٔ درمان هر بیمار متفاوت است؛ دربارهٔ وضعیت خودتان از پزشک بپرسید.